Makale Başlıkları
Bir .tr alan adı satın aldığınızda ya da yenilediğinizde, perde arkasında o işlemi gerçek kılan tek bir merkez vardır: TRABİS. Eğer “.com.tr aldım, sahibi kim, kayıt nerede tutuluyor, bir gün başkası benimle aynı ada talip olursa ne olur?” gibi sorular kafanızı kurcalıyorsa, doğru yerdesiniz. Bu yazıda TRABİS’in ne olduğunu, 2022’de hayatımıza neden girdiğini, kayıt kuruluşu modelinin nasıl çalıştığını ve bir alan adı sahibi olarak sizi doğrudan ilgilendiren kuralları, gereksiz teknik jargona boğmadan anlatıyorum.
TRABİS Nedir?
TRABİS, açılımıyla “tr” Ağ Bilgi Sistemi, Türkiye’deki tüm .tr uzantılı alan adlarının kaydını, yenilenmesini, transferini ve sorgulanmasını yürüten resmi merkezi sistemdir. Sistem, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) bünyesinde işletilir. Yani bir alan adının “a.tr” mi yoksa “a.com.tr” mi olduğu, kime ait olduğu, ne zaman süresinin dolacağı gibi bilgilerin resmi kaydının tutulduğu defter TRABİS’tir.
Teknik tarafta TRABİS, .tr alanına ait merkezi veri tabanını yönetir, alan adı başvurularını gerçek zamanlı işler ve dünya genelinde standart olan Kayıt Otoritesi (Registry) – Kayıt Kuruluşu (Registrar) modelini uygular. Bu model, alan adı dünyasında yıllardır kullanılan temel mimaridir; .com veya .net gibi uluslararası uzantılarda nasıl işliyorsa, TRABİS ile artık .tr tarafında da aynı mantık geçerlidir. Kısacası TRABİS, ülkemizin dijital kimliğinin omurgasını oluşturan altyapıdır.
NIC.tr’den TRABİS’e: Neden ve Ne Zaman Değişti?
Bu değişimin tarihçesini bilmek, bugünkü sistemin neden böyle kurgulandığını anlamayı kolaylaştırır. Türkiye’de .tr alan adları, internetin ülkemize geldiği 1991 yılından itibaren uzun yıllar boyunca Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) bünyesindeki NIC.tr tarafından yönetildi. O dönem .com.tr, .org.tr gibi uzantıları almak için ticaret unvanı, marka tescili ya da faaliyet belgesi gibi evraklar sunmak zorunluydu. Sistem güvenli ama yavaş ve bürokratikti; tek bir noktadan, doğrudan başvuru ile yürürdü.
14 Eylül 2022 tarihinde bu yapı tamamen değişti. 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu çerçevesinde .tr alan adlarının yönetim yetkisi BTK’ya devredildi ve TRABİS resmen faaliyete geçti. Bu, sadece bir kurum değişikliği değil, alan adı edinme felsefesinin kökten dönüşümüydü. Belge esaslı, sıraya dayalı eski düzen yerini, çoğu uzantıda “ilk gelen ilk alır” prensibine ve aracı firmalar üzerinden çalışan modern bir piyasaya bıraktı.
TRABİS Öncesi ve Sonrası Karşılaştırma
| Konu | TRABİS Öncesi (NIC.tr / ODTÜ) | TRABİS Sonrası (BTK, 14 Eylül 2022) |
|---|---|---|
| Yönetim | ODTÜ bünyesinde NIC.tr | BTK’nın işlettiği TRABİS |
| Başvuru yöntemi | Doğrudan NIC.tr’ye | Akredite kayıt kuruluşları aracılığıyla |
| com.tr / org.tr / net.tr | Belge zorunluluğu | Belgesiz, ilk gelen ilk alır |
| İşlem hızı | İncelemeli, gün/hafta alabiliyordu | Gerçek zamanlı, anında tahsis |
| Model | Tek merkezli | Registry–Registrar (kayıt kuruluşu) modeli |
Kayıt Otoritesi ve Kayıt Kuruluşu Modeli Nasıl İşler?
TRABİS’in en önemli yeniliği, alan adı zincirini iki katmana ayırmasıdır. Bu ayrımı anlamak, “alan adımı kimden alıyorum, param nereye gidiyor?” sorusunun cevabını da netleştirir.
- Kayıt Otoritesi (Registry): Bu rol BTK’nın işlettiği TRABİS’tir. Merkezi veri tabanını tutar, kuralları koyar ve .tr alanının resmi kaydını yönetir. Son kullanıcı doğrudan TRABİS ile muhatap olmaz.
- Kayıt Kuruluşu (Registrar / KK): BTK tarafından yetkilendirilmiş, alan adı başvurusu, yenileme, transfer ve iptal işlemlerine aracılık eden firmalardır. Siz bir .tr alan adını işte bu kuruluşlardan birinden alırsınız; ödemenizi de ona yaparsınız.
Bunu bir benzetmeyle açıklamak gerekirse: TRABİS tapu kadastronun tuttuğu resmi sicil, kayıt kuruluşları ise size hizmet veren, başvurunuzu sicile işleyen yetkili aracılardır. Bir BTK akredite kayıt kuruluşu üzerinden işlem yaptığınızda, alan adınızın resmi tahsisi doğrudan TRABİS’te oluşur; siz ise tek bir panel üzerinden DNS yönetimi, yenileme ve transfer gibi işlemleri kolayca yürütürsünüz.
Alastyr olarak BTK akredite bir kayıt kuruluşu olmamızın anlamı tam olarak budur: .tr alan adı başvurunuzu doğrudan TRABİS altyapısına ileten yetkili taraf bizizdir. Aradaki aracı sayısı azaldıkça hem işlem hızlanır hem de sorumluluk netleşir.
Belgesiz ve Belgeli Uzantılar: 2026 İtibarıyla Durum
TRABİS sonrası en çok merak edilen konu, hangi uzantı için evrak gerektiğidir. Sistem, uzantıları iki gruba ayırır. Çoğu ticari ve genel kullanımlı uzantı artık belgesiz açılırken, kamusal nitelik taşıyan bazı uzantılar hâlâ belge ister.
| Grup | Uzantılar | Belge Durumu |
|---|---|---|
| Belgesiz (ilk gelen ilk alır) | com.tr, net.tr, org.tr, gen.tr, biz.tr, info.tr, tv.tr, web.tr, name.tr, bbs.tr, tel.tr | Evrak gerekmez |
| Belgeli | av.tr, dr.tr, bel.tr, edu.tr, gov.tr, k12.tr, pol.tr, tsk.tr, kep.tr | İlgili belge zorunlu |
Örneğin bir avukat av.tr almak istiyorsa baro kaydını, bir okul k12.tr için Milli Eğitim’e bağlılığını belgelemek zorundadır. Çünkü bu uzantılar bir mesleki ya da kamusal statüyü temsil eder; herkesin alabilmesi kafa karışıklığına ve istismara açık olurdu. Buna karşılık com.tr, org.tr ve net.tr gibi popüler uzantılar 14 Eylül 2022’den itibaren belgesiz hale geldi. Yani bugün bir ticari unvanınız ya da marka tescilinizin olması şart değil; alan adı boşsa, ilk başvuran tahsis hakkını kazanır.
Bu değişim, özellikle markasını koruma altına almak isteyen işletmeler için bir uyarı niteliği taşır: Artık başkasının sizden önce davranıp marka adınızı .com.tr olarak alma ihtimali var. Bu yüzden alan adınızı bir an önce domain sorgulama ekranından kontrol edip, müsaitse hemen kayıt altına almanızı öneririm.
TAKAL ve TAKİL: Herkesin Alamayacağı Adlar
TRABİS, “ilk gelen ilk alır” diyor ama bunun bir sınırı var. Bazı adlar ya tamamen yasaklı ya da kısıtlıdır. Bu iki listeyi bilmek, başvurunuzun reddedilmesi gibi sürprizlerden korunmanızı sağlar.
- TAKAL (Tahsise Kapalı Adlar Listesi): Mevzuata, kamu düzenine ve genel ahlaka aykırı olduğu için hiç kimseye tahsis edilmeyen adların listesidir. Bu adlar kapalıdır; belge sunsanız bile alamazsınız.
- TAKİL (Tahsise Kısıtlı Adlar Listesi): Tarihsel, kültürel veya kamusal önemi nedeniyle tahsisi belgeye bağlanmış adların listesidir. Tamamen yasak değildir ama başvuru sırasında ek belge istenir.
Yani aklınızdaki ad bu listelerden birinde yer alıyorsa, başvurunuz ya tümden reddedilir ya da ek evrak talep edilir. İyi haber şu: Sıradan ticari ya da kişisel adların ezici çoğunluğu bu listelerin dışındadır ve sorunsuz açılır.
Tahsis Süresi, Yenileme ve Transfer
TRABİS ile birlikte alan adı sahipliğinin süresi de kurala bağlandı. Bilmeniz gereken temel noktalar şunlar:
- Tahsis süresi: Bir .tr alan adının tahsis süresi en fazla 5 yıl olabilir. Bu sürenin sonunda yenileme yaparak sahipliğinizi devam ettirebilirsiniz.
- Yenileme: Yenileme işlemini ve ücretini, hizmet aldığınız kayıt kuruluşuna yaparsınız. Süre dolmadan yenilemek, alan adınızı kaybetmemenin en güvenli yoludur.
- Transfer: Alan adınızı bir kayıt kuruluşundan diğerine taşımak isterseniz, transfer kodu ile bunu yapabilirsiniz. Yani bir firmadan memnun değilseniz, alan adınızı kaybetmeden başka bir kuruluşa geçebilirsiniz.
Burada altını çizmek gerek: Alan adı sizin malınızdır, kayıt kuruluşu yalnızca aracıdır. Transfer hakkı sayesinde sağlayıcı değişikliği her zaman mümkündür; bu yüzden hizmet kalitesi ve destek, hangi kuruluştan alacağınıza karar verirken belirleyici olmalıdır.
Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması (UÇM)
Peki ya iki taraf da aynı alan adında hak iddia ederse? TRABİS bunun için mahkemeye gitmeden işleyen bir yol sunar: Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması (UÇM). Bu mekanizma, marka hakkına tecavüz, kötü niyetli kayıt (cybersquatting) gibi durumlarda devreye girer ve uyuşmazlıkları, BTK tarafından yetkilendirilmiş Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcıları (UÇHS) aracılığıyla çözer.
Sürecin mahkemeye göre üç temel avantajı vardır: daha hızlıdır, daha az maliyetlidir ve konuyu alanında uzman hakemler değerlendirir. Şikâyetçi, uyuşmazlığın tek hakem ya da üç kişilik bir hakem heyeti tarafından ele alınmasını talep edebilir. Süreç tamamlandıktan sonra hakem ya da heyet, kural olarak 15 gün içinde kararını verir. Karar; alan adının iptali, şikâyetçiye devri ya da talebin reddi yönünde olabilir. Bu yapı, özellikle marka sahiplerine adlarını korumak için pratik ve etkili bir araç sunar.
Kısa .tr Uzantıları (a.tr) ve Yeni Dönem
TRABİS döneminin getirdiği dikkat çekici yeniliklerden biri de doğrudan “.tr” ile biten kısa alan adları oldu. Yani “ornek.com.tr” yerine sadece “ornek.tr” şeklinde, daha kısa ve akılda kalıcı adlar. Bu yapıdaki adların “ilk gelen ilk alır” prensibiyle tahsisi, mağduriyetlerin önlenmesi için kademeli geçiş süreçlerinin ardından 2024 yılının Eylül ayında serbest hale geldi.
Bu uzantı, mevcut .com.tr ya da marka sahiplerine adlarının kısa versiyonunu da güvence altına alma fırsatı verdi. Özellikle kurumsal marka koruması açısından, hem “.com.tr” hem de “.tr” versiyonunu birlikte tutmak akıllıca bir tercih. Çünkü kısa uzantıyı başkası kaparsa, müşterileriniz karışıklık yaşayabilir.
Alan Adınızı Güvenli Bir Çatı Altında Tutmanın Önemi
TRABİS, .tr alan adlarının resmi kaydını güvence altına alır; ancak alan adınızın gerçek değeri, onu bağladığınız altyapıyla ortaya çıkar. Bir alan adı, ardında sağlam bir hosting, hızlı DNS ve güvenilir e-posta altyapısı olmadan tek başına bir adresten ibarettir. İşte bu noktada akredite kayıt kuruluşunuzun aynı zamanda altyapı sağlayıcınız olması büyük kolaylık sağlar.
Alastyr olarak 2002’den bu yana, yani 20 yılı aşkın süredir, %100 Türk sermayesiyle ülkemizin köklü teknoloji firmalarından biriyiz. İzmir’deki kendi veri merkezimiz N+1 yedekli ve Tier III standartlarında tasarlanmıştır; RIPE NCC üyesi olarak AS3188 ile yönettiğimiz bağımsız ağımız, Türk Telekom ve TurkNet üzerinden 40 Gbit yedekli bağlantıya sahiptir. BTK akredite .tr kayıt kuruluşu olarak alan adı başvurunuzu doğrudan TRABİS’e iletir, ücretsiz WHOIS gizleme ile sahiplik bilgilerinizi korur ve TURKAK onaylı ISO 9001 ile ISO 27001 sertifikalarımızın güvencesini sunarız. Üstelik e-posta hosting tarafında, tamamen kendi geliştirdiğimiz, %100 KVKK uyumlu ve Türkçe arayüzlü mail altyapımızla alan adınızdan profesyonel e-posta hesaplarını da aynı çatı altında alabilirsiniz.
.tr Alan Adınızı BTK Akredite Kayıt Kuruluşundan Alın
İstediğiniz .com.tr veya .tr uzantısı müsait mi? Hemen sorgulayın, akredite kuruluş güvencesi, ücretsiz WHOIS gizleme ve 7/24 Türkçe destekle dakikalar içinde kayıt altına alın.
Sıkça Sorulan Sorular
TRABİS tam olarak nedir?
TRABİS, “tr Ağ Bilgi Sistemi” anlamına gelir ve Türkiye’deki tüm .tr uzantılı alan adlarının kaydını, yenilenmesini, transferini ve sorgulanmasını yürüten resmi merkezi sistemdir. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) bünyesinde işletilir.
TRABİS ne zaman faaliyete geçti?
TRABİS 14 Eylül 2022 tarihinde faaliyete geçti. Bu tarihte, 1991’den beri ODTÜ bünyesindeki NIC.tr tarafından yürütülen .tr alan adı yönetimi BTK’ya devredildi.
Artık com.tr almak için belge gerekiyor mu?
Hayır. TRABİS ile birlikte com.tr, net.tr, org.tr gibi popüler uzantılar belgesiz hale geldi ve “ilk gelen ilk alır” prensibiyle tahsis ediliyor. Yalnızca av.tr, edu.tr, gov.tr, k12.tr gibi kamusal nitelikli uzantılar için belge zorunluluğu devam ediyor.
Kayıt kuruluşu ile kayıt otoritesi arasındaki fark nedir?
Kayıt otoritesi, merkezi veri tabanını tutan ve kuralları koyan taraftır; bu rolü BTK’nın işlettiği TRABİS üstlenir. Kayıt kuruluşu ise BTK tarafından yetkilendirilmiş, alan adı başvuru ve yenileme işlemlerine aracılık eden firmadır. Son kullanıcı işlemlerini kayıt kuruluşu üzerinden yapar.
Bir .tr alan adının tahsis süresi ne kadardır?
Bir .tr alan adının tahsis süresi en fazla 5 yıldır. Bu sürenin sonunda hizmet aldığınız kayıt kuruluşu üzerinden yenileme yaparak sahipliğinizi sürdürebilirsiniz.
Alan adımı başka bir firmaya taşıyabilir miyim?
Evet. Alan adınızı transfer kodu ile bir kayıt kuruluşundan diğerine taşıyabilirsiniz. Alan adı size aittir; kayıt kuruluşu yalnızca aracı taraftır, bu yüzden sağlayıcı değişikliği her zaman mümkündür.
TAKAL ve TAKİL nedir?
TAKAL (Tahsise Kapalı Adlar Listesi), mevzuata, kamu düzenine ve genel ahlaka aykırı olduğu için kimseye tahsis edilmeyen adların listesidir. TAKİL (Tahsise Kısıtlı Adlar Listesi) ise tarihsel veya kamusal önemi nedeniyle tahsisi belgeye bağlanmış adların listesidir.
İki taraf aynı alan adında hak iddia ederse ne olur?
Bu durumda TRABİS’in Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması (UÇM) devreye girer. BTK tarafından yetkilendirilmiş hizmet sağlayıcılar aracılığıyla, tek hakem ya da üç kişilik hakem heyeti uyuşmazlığı genellikle 15 gün içinde karara bağlar. Karar; alan adının iptali, şikâyetçiye devri ya da talebin reddi yönünde olabilir.
Doğrudan .tr ile biten kısa alan adı alabilir miyim?
Evet. “ornek.tr” gibi doğrudan .tr ile biten kısa alan adları, kademeli geçiş süreçlerinin ardından 2024 yılının Eylül ayında “ilk gelen ilk alır” prensibiyle serbest hale geldi. Marka koruması için hem .com.tr hem .tr versiyonunu birlikte tutmak önerilir.
